Coğrafya ve felsefe, TYT Sosyal Bilimler’de az soru sorulan ama doğru çalışılırsa net farkı büyüten iki ders. Bu yazı iki dersi birlikte ele alıp video tarzı “soru tahmini” ve “full tekrar” kodlarını tek oturuşta pekiştirmeyi hedefliyor. Bu yazı iki dersi birleştirir: önce Coğrafya’da yüksek getirili kalıplar, sonra Felsefe’de akım–terim–özgürlük omurgası.
Yanına kâğıt al. Özellikle Erzurum–Kars–Ardahan beşlisi, Kayıp Sakal, Malakka kodu, rasyonalizm–empirizm→kritisizm hattı ve determinizm dörtlüsünü kendi elinle yaz.
Bölüm A — TYT Coğrafya soru tahmini
Coğrafyada ÖSYM çoğu zaman “haritada işaretle / hangi özellik hangi bölge?” dili kullanır. Aşağıdaki bloklar ezber listesi değil; şık eleme refleksidir. Üç net iddiasını abartı sanma: doğru kod + yanlış çiftleri ayırma, Sosyal içinde coğrafya bandını hızla temizler.
Dünya dağlık–volkanik alanlar ve “H” fay hilesi
Dünya üzerindeki dağlık ve volkanik kuşaklar, sık sık harita sorusu olarak gelir. Dünya haritasının üzerine zihinde bir “H” çizdiğinde, kırmızı/aktif kuşakların yoğunlaştığı hatlar fay ve deprem riski yüksek bölgelerle örtüşür. Soru “hangi bölge fay / ram (aktif tektonik) kuşağında değildir?” diye kurulduğunda şaşırtıcı şık çoğu zaman H’nin dışında kalan sakin kıta içi bölgedir.
Kod: dağlık–volkanik yoğunluk = aktif hat ihtimali yüksek. “Değildir” sorusunda H’nin dışında kalanı önce ele.
Türkiye yağış mevsimleri: merkezden “E”
Türkiye’de en yağışlı mevsim dağılımı fix bilgidir. Haritanın merkezinden başlayarak bir “E” harfi çiz: harfin kolları, bölgelerde maksimum yağışın hangi mevsime düştüğünü hatırlatır. Klasik okuma şöyle kurulur:
- İç Anadolu: en yağışlı dönem çoğu kaynakta ilkbahar bandına yakın okunur.
- Doğu Karadeniz (Rize çevresi): yaz yağışı öne çıkar.
- Kuzey/üst kollar: sonbahar vurgusu hatırlatılır.
- Ege ve Akdeniz: kış yağışı baskındır.
Sınav dili: “en çok yağış hangi mevsimde?” diye sorduğunda önce bölgeyi, sonra E kodundaki mevsimi seç. Ege–Akdeniz’i yaz yağışlı sanma; kış tarafına koy.
Beş soru, tek cevap: Erzurum–Kars–Ardahan
Video’nun en güçlü “soru tahmini” bloğu budur. Aşağıdaki beş sorunun cevabı aynı plato hattına çıkar:
| Soru tipi | Cevap | Kısa kod |
|---|---|---|
| En fazla yağışı yaz mevsiminde alan yer | Erzurum–Kars–Ardahan | Yaz yağışı |
| Çayır bitki örtüsü | Erzurum–Kars–Ardahan | Çayır |
| Çernezyom toprak | Erzurum–Kars (plato hattı) | Kara toprak |
| Büyükbaş hayvancılık yoğunluğu | Erzurum–Kars–Ardahan | Büyükbaş |
| Sert karasal iklim | Erzurum–Kars–Ardahan | Sert karasal |
Pratik: şıklar arasında “Doğu Anadolu platosu / Erzurum–Kars–Ardahan” görürsen ve soru yaz yağışı, çayır, çernezyom, büyükbaş veya sert karasal diyorsa aynı kutuya yapıştır. Beş bilgi, tek bölge.
Antalya çevresi: kireçtaşı ve karst
Akdeniz iklim kuşağında Antalya ve çevresi, kireçtaşı / karstik şekiller sorularının klasik adresidir. Soru “lapya, sarkıt, dikit, obruk, Düden” diline inerse Antalya çevresini işaretle; ikinci tur eleme çoğu zaman gereksizdir.
- Kireçtaşı yaygınlığı → Antalya / Akdeniz karst hattı
- Karstik şekiller → lapya, sarkıt, dikit, obruk
- Düden Şelaleleri → Antalya çağrışımı güçlendirir
Tuzak: “kireçtaşı” duyunca İç Anadolu’ya kayma. Sınavda karstik şekil listesi varsa öncelik Antalya çevresidir.
Çöl proxy ipuçları (isim demeden çöl)
ÖSYM bazen “çöl” yazmaz; özellik demeti verir. Aşağıdakilerin bir arada yoğunlaşması çöl / kurak bölge proxy’sidir:
- Nem ve yağış az; kuraklık vurgusu
- Günlük sıcaklık farkı yüksek (gündüz sıcak, gece soğuk)
- Fiziksel / mekanik çözülme baskın
- Bitki örtüsü cılız
- Nüfus yoğunluğu ve tür çeşitliliği düşük
- Rüzgârın şekillendirdiği yerşekilleri belirgin
Haritada Afrika’nın üstü / Türkiye’nin güney kuşağı gibi kurak kuşakları zihinde tut; ama şık elemede önce özellik demetine bak.
Dağlık alan proxy ipuçları
Aynı mantık dağlık bölgeler için de çalışır. Soru “dağlık” demez; şu dili kurar:
- Ulaşım zor; yol yapımı maliyetli
- Akarsu akış hızı ve aşındırma yüksek
- Akarsular kar–buzul erimesiyle beslenir
- Tarım alanları dar ve parçalı
- Makine kullanımı zor
Bunlar, dünya haritasında dağlık–volkanik kuşaklarla örtüşen bölgelerdir. “H” bloğuyla birlikte oku: dağlık = aktif/zor arazi; sakin ovaları bu listeye koyma.
Türkiye rüzgârları: Kayıp Sakal
Marmara’dan Anadolu’ya doğru ok yönünde klasik ezber Kayıp Sakal’dır:
| Kod harfi | Rüzgâr | Not |
|---|---|---|
| Ka | Karayel | “Kareol” yazımı yanlıştır; doğru isim Karayel |
| yıp | Yıldız | Kuzey hattı |
| (Kayıp) | Poyraz | Kayıp’ın “p”si |
| Sa | Samyeli | Sıcak / kuru çağrışım |
| ka | Kıble | Güney yön vurgusu |
| l | Lodos | Sakal’ın sonu |
Sıra: Karayel → Yıldız → Poyraz → Samyeli → Kıble → Lodos. İsimleri karıştırırsan önce yön / sıcaklık çağrışımına bak; Lodos–Poyraz çiftini özellikle ayır.
Boğazlar ve kanallar: Malakka kodu
Dünya boğaz–kanal sorularında konum bilgisi yeter. Hint Okyanusu’nun güneydoğu girişinden yukarı doğru klasik zincir:
Mal Hasan ben senin kel ceddini döverim! → Malakka, Hürmüz, Babülmendep, Süveyş, Kiel, Cebelitarık, Dover.
- Malakka — Güneydoğu Asya deniz geçidi
- Hürmüz — Basra Körfezi çıkışı
- Babülmendep — Kızıldeniz–Aden hattı
- Süveyş — Akdeniz–Kızıldeniz kanalı
- Kiel — Kuzey Avrupa kanalı
- Cebelitarık — Akdeniz–Atlas
- Dover — Manş geçidi
Ek kutular (aynı oturuşta tut): Bering (Kuzey Amerika–Rusya), Panama kanalı, Macellan boğazı, Ümit Burnu, İstanbul ve Çanakkale boğazları. Türkiye sorusunda İstanbul–Çanakkale’yi dünya zinciriyle karıştırma; konum ayrı, işlev aynı “geçit” dilidir.
Coğrafya mini checklist
- H dışı mı? → “fay/aktif değildir” şıkkı olabilir
- Yağış mevsimi → E kodu
- Yaz yağışı / çayır / çernezyom / büyükbaş / sert karasal → Erzurum–Kars–Ardahan
- Lapya–sarkıt–dikit–obruk → Antalya karst
- Nem az + günlük sıcaklık farkı + mekanik çözülme → çöl proxy
- Yol maliyetli + parçalı tarım + kar–buzul beslenme → dağlık proxy
- Rüzgâr sırası → Kayıp Sakal (Karayel fix)
- Boğaz zinciri → Mal Hasan… + Bering/Panama/Macellan/Ümit/İstanbul/Çanakkale
Bölüm B — TYT Felsefe full tekrar
Felsefede TYT dili çoğu zaman uzun paragraf değil; metindeki anahtar kelimeyi doğru akıma bağlamaktır. Aşağıdaki bloklar “anlamadım, saçma geldi” hissini kelime bilgisizliğinden ayırır: terimi bilirsen metin sadeleşir.
Rasyonalizm / Empirizm → Kritisizm; Entüisyonizm
Bilgi kaynağı sorularında ilk iki kutup şudur:
- Rasyonalizm: temel kaynak akıl
- Empirizm: temel kaynak deney / deneyim
Metin “yalnız akıl” veya “yalnız deney” demeyip ikisini eleştirel sınırla birleştiriyorsa cevap çoğu zaman kritisizmdir. Kısa kod: akıl + deney → kritisizm. Entüisyonizm ise sezgiciliktir; kaynak olarak sezgiyi öne çıkarır. Bu dörtlüyü karıştırma: önce kaynak nedir (akıl / deney / sezgi / eleştirel birleşim) diye sor.
Sınav terimleri sözlüğü
Metni okuyamıyorsan önce kelimeyi bilmiyorsundur. Aşağıdaki sözlük, TYT’de sık geçen anahtarları tek cümleyle sabitler:
| Terim | Kısa anlam | Hızlı ipucu |
|---|---|---|
| Fuşya (süje) | Özne | Özne tarafı |
| Obje | Nesne | Nesne tarafı |
| Nihilizm | Hiççilik | Değer yok sayma |
| Empirizm | Deneycilik | Deney / duyu |
| Hedonizm | Hazcılık | Haz ölçüt |
| Meşruiyet | Yasallık / haklı kabul | Meşru olsun |
| Mistisizm | Gizemcilik | Mistik hava |
| Septisizm (skepsisizm) | Kuşkuculuk | Her şeye şüphe |
| Ütopya | Hayali ideal devlet / toplum | İdeal tasarım |
| Deizm | Yaratancılık (müdahalesiz yaratıcı vurgusu) | Yaratan–dünya ilişkisi |
| Pragmatizm | Faydacılık | Fayda ölçüt (hazdan ayrı) |
| Egoizm | Bencillik | Ben merkez |
| Pozitivizm | Olguculuk | Olgu / nesnel / deney |
| Fatalizm | Kadercilik | Kısmet / kader |
| Realizm | Gerçekçilik | Realist ol |
| Fenomenoloji | Görüngü / öz odaklı yaklaşım | Fenomen–öz |
| Monizm | Tekçilik | Tek temel |
| Dualizm | İkçilik | İki töz / iki alan |
| Sensüalizm | Duyumculuk | Sensation / duyu |
| Sofizm | Kuşkucu / eristik dil oyunları hattı | Şüphe–söz |
Özel not: pozitivizmde “olgu” şartı vardır; nesnel, deneyle yaklaşılan şey. Hedonizm haz, pragmatizm fayda — yakın ama aynı değil. Meşruiyeti “ahlaken iyi” sanma; yasallık / kabul edilebilirlik tarafına yakın tut.
Determinizm / İndeterminizm / Otodeterminizm / Fatalizm
Özgürlük sorularında dört kutuyu net ayır:
- Determinizm: İnsan eylemlerinde özgür değildir. Ahlaki seçimler ve eylemler; önceki olaylar, ruhsal ve fiziksel etmenlerle belirlenir. Sebep–sonuç zinciri seni “zorunlu” kılar.
- İndeterminizm: İnsan eylemlerinde özgürdür. Akıl ve irade sayesinde kişi, koşullara rağmen davranışı seçer.
- Otodeterminizm: Ahlaki özgürlük vurgusu; indeterminizme yakın ama “ahlakımın bittiği yerde seninki başlar” dilinde kişisel alana saygı / kendi kendini belirleme tonu öne çıkar.
- Fatalizm: Kadercilik; “kısmette varsa” çizgisi. Determinizmle karıştırma: biri neden–sonuç belirlemesi, diğeri kader dili.
Şık eleme: metin “önceki koşullar belirliyor” diyorsa determinizm; “irade seçiyor” diyorsa indeterminizm; “ahlaki özerklik / kişisel alan” diyorsa otodeterminizm; “kader / kısmet” diyorsa fatalizm.
Rousseau ve toplum sözleşmesi
Devlet, toplum sözleşmesiyle kurulmuş yapay bir kurum olarak anlatıldığında klasik isim J. J. Rousseau’dur. Vurgu: insan ihtiyaçlarından dolayı devleti oluşturur; devlet insanın kurduğu yapıdır. Soru metninde “toplum sözleşmesi / genel irade / insanların bir araya gelerek…” dilini görürsen Rousseau’yu ilk düşün.
Kenarda tut: Locke ve Hobbes da toplum sözleşmesi hattındadır; TYT bazen isim–vurgu eşleşmesi ister. Rousseau’yu tek doğru sanıp diğerlerini tamamen silme; ama “yapay kurum / insanların ihtiyacıyla kurulmuş devlet” dilinde Rousseau öne çıkar. Örnek soru pratiği: metni uzatmadan “toplum sözleşmesi” anahtarını yakalarsan soru çoğu zaman düşer.
Anahtar kelime stratejisi
Felsefe sorusunda önce paragrafı “hikâye” gibi okuma. Üç adım yeter:
- Metindeki 1–2 anahtar kelimeyi bul (akıl, deney, sezgi, kader, irade, sözleşme, haz, fayda…).
- Kelimeyi sözlükteki akıma bağla.
- Şıklarda yakın akrabayı ele (hedonizm≠pragmatizm, determinizm≠fatalizm, rasyonalizm≠kritisizm).
Metin uzun olsa bile çoğu TYT sorusu tek kavram eşleşmesidir. Rousseau örneğinde olduğu gibi, doğru anahtar yakalanınca metnin tamamını yeniden okumak gerekmez.
İki dersi aynı oturuşta bağlamak
Sosyal Bilimler oturumunda coğrafya ve felsefe peş peşe gelebilir. Coğrafyada harita–özellik kodu, felsefede kelime–akım kodu çalışır; ikisi de “uzun anlatı” değil “eşleştirme” refleksidir. Bu yüzden çalışma biçimin de kısa bloklar hâlinde olmalıdır.
Önerilen sıra: önce Erzurum–Kars–Ardahan tablosu + Kayıp Sakal + Malakka zinciri (15 dk); sonra rasyonalizm–empirizm–kritisizm + determinizm dörtlüsü + sözlükten 10 terim (15 dk); ardından 10 coğrafya + 10 felsefe seçme soru. Yanlışları “kavram + doğru tek cümle” formatında yaz.
Son 48 saatte yeni kaynak açma. Bu nottaki tabloları boş kâğıda yeniden kur. Kurabildiysen exam hazırlığın netleşmiş demektir.
Sınav haftası: coğrafya ve felsefe okuma stratejisi
Coğrafya sorularında harita veya özellik demeti gördüğünde önce “isim mi, proxy mi?” diye sor. İsim doğrudan Erzurum–Kars–Ardahan veya Antalya ise kodu yapıştır. İsim yoksa çöl veya dağlık proxy listesine bak. Bu iki refleks, uzun paragraf okumadan şık daraltır.
Yağış sorusunda bölgeyi bulmadan mevsim ezberleme. E kodu yalnızca bölge netleştikten sonra işe yarar. Ege–Akdeniz’i yaz yağışlı sanmak klasik tuzaktır; kış bandına kilitle. Doğu Karadeniz yaz vurgusunu İç Anadolu ilkbaharıyla karıştırma.
Rüzgâr sorusunda isim ezberi yetmez. Kayıp Sakal sırasını boş kâğıda yaz; Karayel yazımını düzelt. Lodos ile Poyraz’ı sıcaklık–yön çağrışımıyla ayır. Boğaz sorusunda Malakka zincirini tek nefeste say; ardından Bering, Panama, Macellan, Ümit Burnu, İstanbul ve Çanakkale’yi ayrı kutuya koy.
Felsefede metni baştan sona “anlamaya” çalışma. Önce anahtar kelime avı yap: akıl, deney, sezgi, kader, irade, sözleşme, haz, fayda, olgu. Kelimeyi tablodaki akıma bağla; sonra yakın akrabayı ele. Hedonizm ile pragmatizm, determinizm ile fatalizm, rasyonalizm ile kritisizm çiftlerini özellikle işaretle.
Özgürlük dörtlüsünde tek cümlelik test uygula: “önceki koşullar belirliyor” → determinizm; “irade seçiyor” → indeterminizm; “ahlaki özerklik / kişisel alan” → otodeterminizm; “kısmet / kader” → fatalizm. Bu test, uzun tanım ezberinden daha hızlıdır.
Toplum sözleşmesi sorusunda Rousseau’yu ilk düşün ama Locke ve Hobbes’u tamamen silme. Metin “insanların ihtiyacıyla kurulan yapay devlet” dilindeyse Rousseau öne çıkar. İsim verilmişse vurguya bak; verilmemişse anahtar kelime yeter.
İki dersi aynı gün çalışırken süre bloklarını ayır: 20 dakika coğrafya kodları, 20 dakika felsefe sözlüğü, 20 dakika karışık soru. Yanlışları “kod cümlesi”ne çevir. Örnek: “Çernezyom → Erzurum–Kars.” “Akıl+deney → kritisizm.” “Kader dili → fatalizm, determinizm değil.”
Deneme analizinde Sosyal yanlışlarını ders ders ayır. Coğrafya yanlışın proxy mi kod mu? Felsefe yanlışın terim mi çift mi? Bu ayrım olmadan aynı hatayı tekrar edersin. Haftalık YKS puan hesaplama ile net bandını izle; tek denemelik sıçramaya güvenme.
Son gece yeni video açma. Bu yazıdaki Coğrafya checklist’ini ve Felsefe dörtlüsünü bir kez daha kur. Kurduysan Social içinde bu iki ders için hazırlığın yeterli seviyeye gelmiş demektir. Derin boşluk varsa o üniteye ayrı kısa kamp aç; hızlı tekrar, ilk öğrenmenin yerine geçmez.
Bu notla nasıl çalışmalı?
- Bir oturuşta Coğrafya A bölümünü oku; checklist’i boş kâğıda kur.
- Aynı gün Felsefe B bölümünde dörtlü özgürlük + sözlük + Rousseau’yu tekrarla.
- Ertesi gün 20–30 karışık Sosyal sorusu çöz; yanlışları kod cümlesine çevir.
- 48 saat sonra Erzurum beşlisini ve determinizm dörtlüsünü ezberden yaz.
Bu yazı sınav haftası hızlı taramasıdır. Derin boşluk varsa o üniteye ayrı kamp aç. Hızlı tekrar, ilk öğrenmenin yerine geçmez. Sosyal netini büyütürken din, tarih, matematik ve deneme analizini birlikte kullan; puan bandını haftalık hesaplayıcıyla izle.
